ჯანდაცვა და სიკვდილის მიზეზები

საქსტატის წლიური მონაცემები სამ გვერდზე. ექიმები და საავადმყოფოები: ექიმები და მათი 14 სპეციალობა, საექთნო პერსონალი და მისი ექვსი ჯგუფი, საავადმყოფოები, ამბულატორიული დაწესებულებები, საავადმყოფო საწოლები და ამბულატორიული ვიზიტები საქართველოში, 2002–2025. დაავადებები: დაავადებათა 19 ჯგუფისა და ექვსი ცალკეული დაავადების — ტუბერკულოზის, აივ ინფექცია/შიდსის, შაქრიანი დიაბეტის, ანემიის, ათაშანგისა და გონოკოკური ინფექციის — ახალი შემთხვევები საქართველოში, 2002–2025, დიაბეტი და ანემია 2016 წლიდან. სიკვდილის მიზეზები: გარდაცვალებები მიზეზების ძირითადი კლასების მიხედვით და მოკვდაობის ზოგადი კოეფიციენტი საქართველოსა და მის 11 რეგიონში, 2014–2025. ყოველთვიური მონაცემები, აფხაზეთი და საქსტატის ჯანდაცვის სხვა ცხრილები ნაჩვენები არ არის.

მონაცემებს საქსტატი აქვეყნებს. აქ გამოყენებულ ჯანდაცვის ცხრა ცხრილში წყაროდ მითითებულია საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო და დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი. გარდაცვალების მიზეზების ცხრილში წყაროდ იგივე სამინისტრო და ლევან საყვარელიძის სახელობის დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრია მითითებული, მოკვდაობის კოეფიციენტის ცხრილში კი წყარო მითითებული არ არის. Fiscal.ge საქსტატის 11 ფაილს კითხულობს: ცხრას ჯანდაცვის გვერდიდან და ორს გარდაცვალების გვერდიდან (გარდაცვალებები მიზეზებისა და რეგიონების მიხედვით და მოკვდაობის კოეფიციენტი რეგიონების მიხედვით). თითოეული მნიშვნელობა ისეა ნაჩვენები, როგორც საქსტატმა გამოაქვეყნა: Fiscal.ge არ ამატებს ჯამებს, წილებს, მიზეზების მიხედვით გაანგარიშებულ კოეფიციენტებს ან ზრდის მაჩვენებლებს.

ექიმები საქსტატის ცხრილიდანაა „ექიმების რიცხოვნობა დაკავებული თანამდებობების მიხედვით“ (ძირითადი პერსონალი): ყველა ექიმი და 14 სპეციალობა, რომელთა ჯამი ყოველ წელს ექიმების საერთო რაოდენობას უდრის. საექთნო პერსონალი საქსტატის ცხრილიდანაა „საექთნო პერსონალის რიცხოვნობა“ ძირითადი სპეციალობების მიხედვით: სულ, ბებიაქალები, ექთნები და 2011 წლის ჩათვლით ფერშლები, ფერშალ-ლაბორანტები, რენტგენო-ლაბორანტები და სხვა საექთნო პერსონალი. საავადმყოფოები, ამბულატორიული დაწესებულებები, საავადმყოფო საწოლები და ამბულატორიული ვიზიტები (პროფილაქტიკური ვიზიტების ჩათვლით) საქსტატის ცხრილიდანაა „ჯანმრთელობის დაცვის ძირითადი მაჩვენებლები“ (წლის ბოლოს). საწოლებს, ვიზიტებსა და დაავადებათა ჯგუფების შემთხვევებს საქსტატი ათასებში აქვეყნებს. გვერდებზე საწოლები საწოლების რაოდენობით ჩანს, ვიზიტები — მილიონებში, ექვსი ცალკეული დაავადება კი — ათასებში, ჯგუფების გვერდით; ყოველთვის საქსტატის რიცხვია, მხოლოდ სხვა ერთეულში გადაყვანილი (ათასი → ცალი, ათასი → მილიონი), Excel კი საქსტატის ერთეულებს ინარჩუნებს. საქსტატის ექიმების ცხრილის შენიშვნის თანახმად, 2020 წლიდან ექიმების რიცხოვნობა თანამდებობების მიხედვით შეფასებითი მნიშვნელობაა და სამედიცინო დაწესებულებებიდან მიღებული აგრეგირებული სტატისტიკური ანგარიშგების მონაცემების პროცენტული განაწილების საფუძველზეა გაანგარიშებული. საექთნო პერსონალის ცხრილის შენიშვნის თანახმად, საექთნო პერსონალის რიცხოვნობაც თანამდებობების მიხედვით შეფასებითი მნიშვნელობაა და იმავე წესით არის გაანგარიშებული.

საქსტატმა ჯანდაცვის პერსონალის აღრიცხვის წესი ორჯერ შეცვალა. დიაგრამებზე ორივე წელი აღნიშნულია წყვეტითა და პუნქტირით, წარწერით „ახალი აღრიცხვა“, ცხრილებში კი ეს წელი მონიშნულია. 2012 წლის შესახებ საქსტატი წერს, რომ 2012 წელს ჯანდაცვის ადამიანური რესურსების განმარტებები გადაიხედა და პროფესიათა საერთაშორისო სტანდარტული კლასიფიკაციის (ISCO-08) შესაბამისად დაჯგუფდა. საექთნო პერსონალის ცხრილი ამატებს, რომ 2012 წლიდან ფერშალ-ლაბორანტები და რენტგენო-ლაბორანტები საშუალო სამედიცინო პერსონალში აღარ შედის, ფერშლები კი ექთნების კატეგორიაშია ჩართული. 2012 წლიდან ოთხი ძველი ჯგუფისთვის საქსტატი „…“-ს წერს, ამიტომ ისინი 2011 წლით მთავრდება. 2020 წლის შესახებ: 2020 წლიდან მონაცემები ჯანდაცვის მუშაკების პერსონალური აღრიცხვის ახალ სისტემას ეფუძნება და, შესაბამისად, 2020 წლის მონაცემები 2002-2019 წლების მონაცემებთან შედარებადი არ არის. ამიტომ ცვლილების ორივე მხარეს მაჩვენებლები პირდაპირ შედარებადი არ არის და Fiscal.ge მათ შორის ზრდას არ ითვლის.

დაავადებების გვერდი ახალ შემთხვევებს ითვლის: წლის განმავლობაში პირველად დადგენილ დიაგნოზებს, რომლებსაც სამედიცინო დაწესებულებები აღრიცხავს. ეს შემთხვევებია და არა ავადმყოფი ადამიანების რაოდენობა. საქსტატი მათ დაავადებათა ძირითადი ჯგუფების მიხედვით აჯგუფებს (2006 წლიდან — დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაციის, ICD-10-ის, კლასებით) და ათასებში აქვეყნებს; ექვსი ცალკეული დაავადება საქსტატის ცალკე ცხრილებიდანაა და ადამიანებში ითვლება. საქსტატის შენიშვნა დაავადებათა ჯგუფებზე: 2020 წლიდან ამბულატორიულ დაწესებულებებში მოქმედებს დაავადებათა ახალი შემთხვევების აღრიცხვის ელექტრონული სისტემა. შაქრიან დიაბეტზე: 2020 წლიდან — პერსონალური მონაცემების მიხედვით. დიაგრამებზე 2020 წელი დაავადებათა ჯგუფებისა და დიაბეტისთვის ახალ აღრიცხვადაა მონიშნული. ნერვულ სისტემაზე: 2006 წლიდან გამოიყენება ICD-10, რომლის მიხედვითაც ნერვული სისტემის დაავადებები 3 კლასადაა წარმოდგენილი: ნერვული სისტემის, თვალისა და ყურის დაავადებები. ამიტომ გაერთიანებული ჯგუფი 2005 წლით მთავრდება, სამი ცალკე ჯგუფი კი 2006 წლიდან იწყება. ორსულობისა და ახალშობილთა ჯგუფებზე: 2018 წლიდან მოქმედებს ორსულთა და ახალშობილთა ჯანმრთელობის მონიტორინგის ელექტრონული რეესტრი. აივ ინფექციასა/შიდსზე: 2008-2009 წლებში საქართველო შეუერთდა დაავადებათა კონტროლის ევროპული ცენტრის (ECDC) აივ/შიდსის ზედამხედველობის ელექტრონულ სისტემას (TESSy); შეიცვალა აივ/შიდსის განმარტება და შემთხვევების ანგარიშგების მეთოდოლოგია, მონაცემები კი მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ზედამხედველობის სისტემის საფუძველზე წინა წლებისთვისაც გადაიხედა. 2018 და 2008–2009 წლების შენიშვნები დიაგრამებზე აღნიშნული არ არის.

საქსტატის დაავადებათა ჯგუფების ცხრილს ჯამის სტრიქონი არ აქვს, ექვსი ცალკეული დაავადება კი ცალკე ცხრილებიდანაა. მათი შეკრება Fiscal.ge-ის საკუთარი გამოთვლა იქნებოდა, რასაც გვერდები არასდროს აკეთებს, ამიტომ ყველა დაავადების ჯამი ნაჩვენები არ არის. სანაცვლოდ ჯგუფები და დაავადებები გვერდიგვერდ შეგიძლიათ შეადაროთ.

გარდაცვალებები რეგისტრირებული გარდაცვალებებია: საქსტატის ცხრილი რეგისტრირებულ მონაცემებს ეფუძნება. ისინი დაჯგუფებულია გარდაცვალების მიზეზების ძირითადი კლასების მიხედვით — ესაა დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაციის, ICD-10-ის, კლასები. გვერდები აჩვენებს ყველა გარდაცვალებას და 20 კლასს: I–XIX კლასებს და XXII კლასს, რომელშიც 2020 წლიდან COVID-19 შედის. 2020 წლამდე ეს კლასი საქსტატის ცხრილში ცარიელია, ამიტომ ეს წყვეტაა და არა ნული. XVIII კლასი, ნაჩვენები როგორც „არაზუსტად განსაზღვრული მიზეზები“, მოიცავს სიმპტომებს, ნიშნებსა და კლინიკური და ლაბორატორიული კვლევის გადახრებს, რომლებიც სხვაგან არ არის კლასიფიცირებული: ეს ის გარდაცვალებებია, რომლებიც განსაზღვრული დაავადების ნაცვლად სიმპტომით ან კვლევის შედეგით აღირიცხა. XIX კლასი მოიცავს ტრავმებს, მოწამვლებსა და სხვა გარეგან მიზეზებს. საქსტატის შენიშვნის თანახმად, 2015-2017 წლების გარდაცვალების მიზეზების გადახედვა დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის ინფორმაციას ეფუძნება (ვერბალური აუტოფსია, კიბოს რეგისტრი და სტაციონარის ელექტრონული სისტემა). 2021 წლისთვის საქსტატი საქართველოში ორსულობით, მშობიარობითა და ლოგინობის ხანით განპირობებულ გარდაცვალებებს „34***“-ად აღნიშნავს, სქოლიოთი: 2021 წელს დედათა გარდაცვალების 24 შემთხვევა დაკავშირებულია COVID-19-თან; Fiscal.ge აჩვენებს რიცხვს — 34.

მოკვდაობის კოეფიციენტი საქსტატის მოკვდაობის ზოგადი კოეფიციენტია: წლის განმავლობაში გარდაცვლილთა რიცხოვნობა მოსახლეობის 1,000 კაცზე, როგორც საქსტატი მას საქართველოსა და 11 რეგიონისთვის აქვეყნებს, ერთი ათწილადით. Fiscal.ge მას არ ითვლის. საქსტატის შენიშვნის თანახმად, 1995-2013 წლების მონაცემები რეტროპროექციას ეფუძნება, 2014 წლიდან კი — რეგისტრირებულ მონაცემებს. ამიტომ გვერდები 2014 წლიდან იწყება, რეგისტრირებული მონაცემების პირველი წლიდან, ისევე როგორც სიკვდილის მიზეზები. აფხაზეთისთვის საქსტატი ტირეს წერს და მას ოკუპირებულ ტერიტორიად აღნიშნავს; აფხაზეთი ნაჩვენები არ არის. ყველა გარდაცვალება ემთხვევა დემოგრაფიის გვერდების რეგისტრირებულ გარდაცვალებებს: საქართველოსთვის 2014–2025 წლების ყოველ წელს, ყოველი რეგიონისთვის კი 2015–2025 წლებში — იმ წლებში, რომლებსაც ეს გვერდები რეგიონებისთვის აჩვენებს.

გამოტოვებული მნიშვნელობა დიაგრამაზე წყვეტაა, ცხრილში — ტირე, Excel-ში კი — ცარიელი უჯრა და არასდროს ნული. საქსტატი „…“-ს და „...“-ს იქ წერს, სადაც მაჩვენებელს არ იძლევა, და ისინი მნიშვნელობას არ ქმნის. გარდაცვალებების ცხრილში 0 გამოქვეყნებული რიცხვია, მაგალითად COVID-19-ით გარდაცვალებები საქართველოში 2025 წელს და თვალის დაავადებებით გარდაცვალებები ზოგიერთ რეგიონსა და წელს, და ნაჩვენებია როგორც 0. არაფერი არ არის შეფასებული ან შევსებული.

გვერდები მაჩვენებლებს აღწერს და მათი ცვლილების მიზეზებს ან ახსნას არ გვთავაზობს. Fiscal.ge არ ქმნის ახალი შემთხვევების ჯამებს, წილებს, მიზეზების მიხედვით კოეფიციენტებს, ზრდის მაჩვენებლებს ან პროგნოზებს. ნაჩვენები არ არის ყოველთვიური მონაცემები, აფხაზეთი, 1994–2013 წლების მოკვდაობის კოეფიციენტები და საქსტატის ჯანდაცვის სხვა ცხრილები: აბორტები, სასწრაფო სამედიცინო დახმარება, ბავშვთა ავადობა, ინფექციური დაავადებები სახეობების მიხედვით, სისხლის მიმოქცევისა და სასუნთქი სისტემის დაავადებები 2020 წლიდან, მედიკამენტები და შშმ პირების პროგრამები, კიბოს სკრინინგი, ასევე გარდაცვალებები სქესის, ასაკისა და დასახლების ტიპის მიხედვით, დედათა, ჩვილთა და ბავშვთა გარდაცვალებები და თვითმკვლელობები. ეს ცხრილები ორიგინალ წყაროებთან ერთადაა დაცული.

გამოქვეყნებულია 4,204 მნიშვნელობა. თითოეული ხელახლა იკითხება საქსტატის ორიგინალი ფაილის უჯრიდან და ედარება უჯრის შენახულ მნიშვნელობას, დაბეჭდილ დასახელებას და რიცხვის ფორმატს; ორიგინალი ფაილები კი ჩაწერილი ციფრული ანაბეჭდით მოწმდება. ცალკე დაწერილი მეორე პროგრამა ყველა ფაილს ხელახლა კითხულობს და იგივე მნიშვნელობები უნდა მიიღოს. შემოწმება ყოველი წლისთვის ასევე მოითხოვს, რომ: 14 სპეციალობის ჯამი ზუსტად უდრიდეს ყველა ექიმს; ექიმები და საექთნო პერსონალი უდრიდეს საქსტატის ძირითადი მაჩვენებლების ცხრილის პერსონალის სტრიქონებს; სიკვდილის მიზეზების ჯამი ზუსტად უდრიდეს ყველა გარდაცვალებას საქართველოსა და თითოეული რეგიონისთვის; 11 რეგიონის ჯამი ზუსტად უდრიდეს საქართველოს — ყველა გარდაცვალებისა და თითოეული მიზეზისთვის; და ყველა გარდაცვალება უდრიდეს დემოგრაფიის გვერდების რეგისტრირებულ გარდაცვალებებს. ფიქსირებულ მნიშვნელობებსაც ედარება: ექიმები 2025 წელს (22,491), გარდაცვალებები 2025 წელს (44,319) და მოკვდაობის კოეფიციენტი რაჭა-ლეჩხუმსა და ქვემო სვანეთში 2025 წელს (19.7). მნიშვნელობები იმ სიზუსტით ჩანს, რომლითაც საქსტატი აქვეყნებს.

ხელმისაწვდომია 2026 წლის 15 ოქტომბერს მოპოვებული საქსტატის 36 ორიგინალი: 21 ფაილი საქსტატის ჯანდაცვის გვერდიდან, 13 — გარდაცვალების გვერდიდან და ორივე გვერდის ასლი. გვერდებზე ნაჩვენებ მნიშვნელობებს 11 ფაილი იძლევა; დანარჩენები საცნობაროდაა დაცული და მათგან არც ერთი მნიშვნელობა არ იკითხება. HTML გვერდები ჩამოიტვირთება როგორც ტექსტური ფაილები. Excel მიჰყვება არჩეულ სერიებს და წლებს და ჩამოთვლის მათ წყარო ფაილებს.