ფული და ბანკები

საქართველოს ეროვნული ბანკის წლიური მონაცემები ოთხ გვერდზე. ფულის მასა: ფართო ფული (M3), ფართო ფული ლარში (M2), ვიწრო ფული (M1) და ნაღდი ფული ბანკებს გარეთ (M0) 1995 წლიდან, ხოლო ოთხივე მშპ-ის პროცენტად 1996 წლიდან. სესხები და დეპოზიტები: ბანკების სესხები 2002 წლიდან და დეპოზიტები 1996 წლიდან, თითოეული ჯამურად, ლარში და უცხოურ ვალუტაში; ფიზიკური პირების დეპოზიტები 2002 წლიდან და იურიდიული პირების დეპოზიტები 2015 წლიდან; და უცხოური ვალუტის წილი სესხებსა და დეპოზიტებში. საპროცენტო განაკვეთები: ეროვნული ბანკის განაკვეთი 2008 წლიდან და სესხებისა და დეპოზიტების საშუალო განაკვეთები 1996 წლიდან, ჯამურად, ლარში და უცხოურ ვალუტაში. ბანკების მდგრადობა: უმოქმედო სესხების წილი ყველა სესხში 2003 წლიდან, აქტივებსა და კაპიტალზე უკუგება 2001 წლიდან და კაპიტალის ადეკვატურობის ორი მაჩვენებელი 2014 წლიდან. გაცვლითი კურსები, თვიური და კვარტალური მონაცემები, 2026 წელი და დაყოფა დარგების, რეგიონების ან ვადიანობის მიხედვით ნაჩვენები არ არის.

ყველა მაჩვენებელი საქართველოს ეროვნული ბანკის სტატისტიკის გვერდზე გამოქვეყნებული ათი ფაილიდანაა: ფულის აგრეგატები და მონეტარული კოეფიციენტები (M2.1), ბანკების სესხები (L3.5), დეპოზიტები სახეების მიხედვით (D3.17), ფიზიკური პირების (D3.23) და იურიდიული პირების (D3.27) დეპოზიტები, მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი (MPR), სესხებისა (LWIR) და დეპოზიტების (DWIR) წლიური საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთები და ფინანსური მდგრადობის მაჩვენებლები (FSI) არქივისა და მიმდინარე ფაილებში. მშპ-ის პროცენტისთვის გამოიყენება საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (საქსტატი) მთლიანი შიდა პროდუქტი მიმდინარე ფასებში — იგივე მშპ, რაც ბიუჯეტისა და ვალის გვერდებზე; ის მშპ-ის მეთოდოლოგიის გვერდზეა აღწერილი. ეროვნული ბანკი ცხრილებს ადგენს ყველა რეზიდენტი ბანკის — როგორც ადგილობრივი, ისე უცხოური კონტროლის ქვეშ მყოფის — ყოველთვიური ანგარიშგებით; ფულის აგრეგატები თავად ეროვნულ ბანკსაც მოიცავს. ეროვნული ბანკის შენიშვნით, 2025 წლის იანვრიდან მონაცემები მიკრობანკების ჩართვით განახლდა. უცხოურ ვალუტაში გამოხატულ თანხებს ეროვნული ბანკი ლარში თვის ბოლოს მოქმედი ოფიციალური გაცვლითი კურსით გადაიყვანს; გვერდები ამ ლარის თანხებს აჩვენებს და გაცვლით კურსს არ აჩვენებს.

ყოველი წლისთვის ნაჩვენებია ერთი მნიშვნელობა. თანხები, მშპ-სთან შეფარდება, უცხოური ვალუტის წილები და ბანკების მდგრადობის მაჩვენებლები წლის ბოლოს მდგომარეობას აჩვენებს: დეკემბრის მნიშვნელობას, ხოლო ეროვნული ბანკის კვარტალური არქივის ფაილიდან აღებული მდგრადობის მაჩვენებლებისთვის (2001–2021) — მეოთხე კვარტლის მნიშვნელობას. ეროვნული ბანკის განაკვეთი არის 31 დეკემბერს მოქმედი განაკვეთი, ანუ ის, რომელიც ამ დღეს ან მანამდე ბოლო ცვლილებით შევიდა ძალაში. სესხებისა და დეპოზიტების განაკვეთები ეროვნული ბანკის მიერ გამოქვეყნებული წლიური საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთებია: თითოეული სესხის ან დეპოზიტის ხელშეკრულებით დადგენილი წლიური განაკვეთი, შეწონილი მისი თანხით, წლის ბოლოს არსებული ნაშთებისთვის. ეროვნული ბანკი გაანგარიშებაში არ ითვალისწინებს ნულოვანი განაკვეთის მქონე სესხებსა და დეპოზიტებს, ასევე ბანკებს შორის სესხებსა და დეპოზიტებს.

ეროვნული ბანკი აგრეგატებს ასე განმარტავს. ნაღდი ფული ბანკებს გარეთ (M0) არის მიმოქცევაში არსებული ნაღდი ფული, კომერციული ბანკების სალაროებში არსებული ნაღდი ფულის გარდა. ვიწრო ფული (M1) არის M0 დამატებული რეზიდენტი არაფინანსური სექტორისა და შინამეურნეობების გადარიცხვადი დეპოზიტები ლარში, საბანკო და სახელმწიფო სექტორების დეპოზიტების გარდა. ფართო ფული ლარში (M2) არის M1 დამატებული რეზიდენტი არაფინანსური სექტორის, სხვა ფინანსური კორპორაციებისა და შინამეურნეობების ვადიანი და შემნახველი დეპოზიტები ლარში კომერციულ ბანკებში. ფართო ფული (M3) არის M2 დამატებული იმავე რეზიდენტი სექტორების დეპოზიტები უცხოურ ვალუტაში. დეპოზიტების თანხები დარიცხულ პროცენტს მოიცავს. მშპ-სთან შეფარდების ხედში დეკემბრის თითოეული თანხა იყოფა იმავე წლის Fiscal.ge-ის ეროვნულ მშპ-ზე მიმდინარე ფასებში (იგივე მშპ, რაც ბიუჯეტისა და ვალის გვერდებზე) და მრავლდება 100-ზე; ამ მნიშვნელობებს Fiscal.ge ითვლის და გამოთვლილად ნიშნავს. ბოლო წლის მშპ შეიძლება წინასწარი იყოს და გვერდი ამას მიუთითებს. ეროვნული ბანკი M3-ისა და M2-ის საკუთარ მონეტიზაციის კოეფიციენტებსაც აქვეყნებს, რომლებიც, მისი განმარტებით, ფულის მიმოქცევის სიჩქარის შებრუნებული სიდიდეა. ეს კოეფიციენტები მშპ-ის უფრო ადრინდელ შეფასებას ეყრდნობა. 2009 წლის ჩათვლით ისინი აქ ნაჩვენებ მნიშვნელობებს ემთხვევა, 2010 წლიდან კი ოდნავ განსხვავდება, M3-ისთვის 0.4–1.1 პროცენტული პუნქტით (მაგალითად, 2025 წელს 56.0% და 55.1%). გვერდები ეროვნული ბანკის კოეფიციენტებს არ აჩვენებს.

სესხები (ცხრილი L3.5) არის რეზიდენტი ბანკების მიერ ყველა სექტორისა და არარეზიდენტებისთვის გაცემული სესხები, სხვა ბანკებზე გაცემული სესხების გარდა: პერიოდის ბოლოს არსებული ნაშთი, ვადაგადაცილებული სესხებისა და დარიცხული პროცენტის ჩათვლით. დეპოზიტები (ცხრილი D3.17) არის ყველა სექტორისა და არარეზიდენტების ყველა სახის დეპოზიტი, სხვა ბანკებისა და სახელმწიფოს ჩათვლით. ფიზიკური პირების დეპოზიტები (ცხრილი D3.23) არის ფიზიკური პირებისა და ინდივიდუალური მეწარმეების დეპოზიტები, ხოლო იურიდიული პირების დეპოზიტები (ცხრილი D3.27) — იურიდიული პირების, მათ შორის სხვა ბანკებისა და სახელმწიფოს, დეპოზიტები; ეს უკანასკნელი ცხრილი 2015 წლის ნოემბრიდან იწყება.

ეროვნული ბანკი დეპოზიტების თითოეულ ცხრილს ორ ფურცლად აქვეყნებს: ლარში და უცხოურ ვალუტაში. Fiscal.ge მათ აჯამებს და ასე იღებს ყველა დეპოზიტს, ფიზიკური პირების დეპოზიტებს და იურიდიული პირების დეპოზიტებს; ეს სამი ჯამი გამოთვლილად არის მონიშნული. 2015 წლიდან ფიზიკური და იურიდიული პირების დეპოზიტების ჯამი ყველა დეპოზიტს უდრის. უცხოური ვალუტის წილი არის უცხოურ ვალუტაში არსებული თანხა გაყოფილი მთლიან თანხაზე და გამრავლებული 100-ზე: სესხებისთვის ცხრილი L3.5-დან, დეპოზიტებისთვის კი ცხრილი D3.17-დან. მას Fiscal.ge ითვლის და გამოთვლილად ნიშნავს, ამიტომ წილი ყოველთვის შეესაბამება გვერდზე ნაჩვენებ თანხებს.

ეროვნული ბანკი საკუთარ მაჩვენებელსაც აქვეყნებს — არასაბანკო დეპოზიტების დოლარიზაციის კოეფიციენტს: კომერციულ ბანკებში განთავსებული არასაბანკო დეპოზიტები უცხოურ ვალუტაში, გაყოფილი ყველა არასაბანკო დეპოზიტზე. ეს კოეფიციენტი ბანკების დეპოზიტებს არ მოიცავს, ცხრილი D3.17 კი მოიცავს, ამიტომ ორივე მაჩვენებელი დეპოზიტების სხვადასხვა ერთობლიობას ზომავს: 2025 წლის ბოლოს ეროვნული ბანკის კოეფიციენტი 47.7% იყო, ამ გვერდებზე ნაჩვენები წილი კი — 48.6%.

ეროვნული ბანკის განაკვეთი არის ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთი (ფაილი MPR). ეროვნული ბანკის შენიშვნის თანახმად, 2008 წლის 20 აგვისტომდე მონეტარული პოლიტიკის განაკვეთად 7-დღიანი სადეპოზიტო სერტიფიკატების განაკვეთი გამოიყენებოდა, მას შემდეგ კი მონეტარული პოლიტიკის ოპერაციებისთვის 7-დღიანი რეფინანსირების ინსტრუმენტი შემოიღეს. ფაილი 2008 წლის იანვრით იწყება, ამიტომ სერიაც 2008 წლიდან იწყება; 2008 წლის მნიშვნელობა — 8%, რომელიც ძალაში 2008 წლის 25 დეკემბერს შევიდა — ცვლილების შემდგომ პერიოდს ეკუთვნის. სესხებისა და დეპოზიტების საშუალო განაკვეთები ეროვნული ბანკის წლიური საშუალო შეწონილი საპროცენტო განაკვეთებია (ფაილები LWIR და DWIR), ჯამურად, ლარში და უცხოურ ვალუტაში.

ბანკების მდგრადობის გვერდი იყენებს ეროვნული ბანკის ფინანსური მდგრადობის მაჩვენებლებს დეპოზიტების მიმღები ინსტიტუტებისთვის, რომლებიც რეზიდენტ ბანკებს მოიცავს და საერთაშორისო სავალუტო ფონდის (IMF) მეთოდოლოგიას მიჰყვება. 2001–2021 წლების მნიშვნელობები ეროვნული ბანკის არქივის ფაილის მეოთხე კვარტლის მნიშვნელობებია, 2022–2025 წლებისა კი — მიმდინარე ფაილის დეკემბრის მნიშვნელობები.

უმოქმედო სესხების წილი არის ეროვნული ბანკის მაჩვენებელი „უმოქმედო სესხები მთლიან სესხებთან“ IMF-ის მეთოდოლოგიით. ეროვნული ბანკის არქივის ფაილის თანახმად, უმოქმედოა სესხი, რომლის ძირისა და პროცენტის გადახდა 90 ან მეტი დღით არის ვადაგადაცილებული; როგორც უმოქმედო, ისე მთლიანი სესხები სხვა ბანკებზე გაცემულ სესხებსაც მოიცავს. არქივის ფაილის მეორე სერია, ეროვნული ბანკის საკუთარი მეთოდოლოგიით, ნაჩვენები არ არის. აქტივებზე უკუგება არის ბანკების წმინდა მოგება მათი აქტივების პროცენტად, კაპიტალზე უკუგება კი — წმინდა მოგება მათი კაპიტალის პროცენტად; ორივე შეიძლება უარყოფითი იყოს, როგორც 2008 წელს. კაპიტალის ადეკვატურობა არის საზედამხედველო კაპიტალი გაყოფილი რისკის მიხედვით შეწონილ აქტივებზე, ხოლო პირველადი კაპიტალის (Tier 1) ადეკვატურობა — პირველადი კაპიტალი (Tier 1), საზედამხედველო კაპიტალის ძირითადი წყარო, გაყოფილი რისკის მიხედვით შეწონილ აქტივებზე. ორივე ბაზელ III-ის სერიას იყენებს, რომელიც 2014 წლიდან იწყება; არქივის ფაილის ძველი, ბაზელ I-ის სერია ნაჩვენები არ არის.

2021 წლის ჩათვლით მნიშვნელობები ეროვნული ბანკის არქივის ფაილიდანაა, რომლის შენიშვნით ის IMF-ის მეთოდოლოგიით არის გაანგარიშებული, 2022 წლიდან კი — მიმდინარე ფაილიდან, რომლის შენიშვნით ის 2019 წლის FSI მეთოდოლოგიას მიჰყვება. 2022 წლისთვის ორივე ფაილი ერთნაირ კაპიტალის ადეკვატურობას (20.3%), პირველადი კაპიტალის (Tier 1) ადეკვატურობას (17.1%) და აქტივებზე უკუგებას (3.8%) აჩვენებს, მაგრამ განსხვავებულს — უმოქმედო სესხების წილს (არქივის ფაილში 1.7%, მიმდინარე ფაილში 1.5%) და კაპიტალზე უკუგებას (30.2% და 24.8%). არც ერთი ფაილი ამ სხვაობას არ ხსნის.

გარდა ამისა, მიმდინარე ფაილის შენიშვნის თანახმად, ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტების (IFRS) დანერგვის გამო მისი მონაცემები 2023 წლის იანვრიდან გადაიხედა. ამ ფაილში უმოქმედო სესხების წილი 2022 წლის დეკემბრის 1.5%-დან 2023 წლის იანვარში 3.1%-მდე იცვლება. შენიშვნა მთელ ფაილს ეხება, ამიტომ ეს წყვეტა მდგრადობის ხუთივე მაჩვენებლისთვის არის აღრიცხული.

თითოეული მაჩვენებელი ერთი ხაზით არის ნაჩვენები. ორივე წყვეტა მონაცემებთან ერთად არის აღრიცხული, Fiscal.ge არ ითვლის ცვლილებას, რომელიც რომელიმე წყვეტას კვეთს, გვერდები კი მაჩვენებლებს აღწერს და მათ მიზეზებს არ ხსნის.

გამოქვეყნებულია 730 მნიშვნელობა. თითოეული ხელახლა იკითხება ეროვნული ბანკის ორიგინალი ფაილის უჯრიდან, ხოლო ორიგინალი ფაილები მათი ჩაწერილი ციფრული ანაბეჭდით მოწმდება. შემოწმება მოითხოვს, რომ ყოველ წელს სესხების ლარისა და უცხოური ვალუტის ნაწილების ჯამი სესხების მთლიან თანხას უდრიდეს (დეპოზიტების მთლიანი თანხა თავისთავად ამ ორი ნაწილის ჯამია), 2015 წლიდან ფიზიკური და იურიდიული პირების დეპოზიტების ჯამი ყველა დეპოზიტს უდრიდეს, ყოველ წელს M0 ≤ M1 ≤ M2 ≤ M3 სრულდებოდეს და ყველა პროცენტი 0–100-ის ფარგლებში იყოს, აქტივებსა და კაპიტალზე უკუგების გარდა. ის ასევე მოითხოვს, რომ ბანკების მდგრადობის ორი ფაილის 2022 წლის მნიშვნელობები ზემოთ აღწერილს შეესაბამებოდეს, ხოლო 2025 წლის მნიშვნელობები ეროვნული ბანკის გამოქვეყნებულს ემთხვეოდეს: ფართო ფული 57 680.2 მლნ ლარი, სესხები 72 453.0 მლნ ლარი, ეროვნული ბანკის განაკვეთი 8.00% და უმოქმედო სესხების წილი 2.5%. გვერდები პროცენტებს ერთი ათწილადით აჩვენებს, ეროვნული ბანკის განაკვეთს — ორით, თანხებს კი საიტის ჩვეული ლარის ფორმატით.

ხელმისაწვდომია 2026 წლის 11 ოქტომბერს მოპოვებული ეროვნული ბანკის ოცი ორიგინალი: ათი ფაილი, ეროვნული ბანკის ოთხი მეთოდოლოგიური შენიშვნა მონეტარული სტატისტიკის, სესხების, დეპოზიტებისა და საპროცენტო განაკვეთების შესახებ, ეროვნული ბანკის სტატისტიკის სერვისის ფაილების ხუთი ნუსხა, საიდანაც ფაილების ბმულები იქნა აღებული, და სტატისტიკის გვერდი. HTML გვერდი ჩამოიტვირთება როგორც ტექსტური ფაილი. Excel მიჰყვება არჩეულ ხედს, სერიებს და წლებს და ჩამოთვლის მათ წყარო ფაილებს; მშპ-სთან შეფარდებისას — საქსტატის მშპ-ის ფაილებსაც.